Stad als raderwerk: de cirkelstad van Slag.
Een stad bestaat op de eerste plaats uit netwerken voor vervoer van mensen en goederen. Stedenbouw is te beschouwen als niet meer en niet minder dan het optimaliseren van verbindingen. Vanuit die gedachte ontwierp Johan Slag uit Goor een città ideale: de cirkelstad.
Op 28 augustus 1974 organiseerde ik voor het Projektburo Almere een themadag Alternatieve plannen in de ´brugzaal`van de RIJP, met daarbij een tentoonstelling van zestien plannen1. Het merendeel ervan was ontworpen door studenten, maar ook een stedenbouwkundig bureau, een kunstenaar en enkele bevlogen amateurs deden mee. De ontwerpen varieerden van uiterst serieus (plan Publieke Werken Amsterdam voor een Almere als nieuwe wijk van Amsterdam na de Bijlmer), tot fantastisch (plan Lex Wechgelaar voor een stad in de vorm van een boemerang, die bij de door hem voorspelde overstroming na het smelten van de ijskappen een reis zou maken over de wereldzeeën tot aan de Himalaya om bij zakkend water terug te keren naar het diepste punt. Vandaar die vorm).
Er waren bandsteden en clusters van ronde of zeshoekige dorpen. Studenten van de Amsterdamse academie wilden hun binnenstad in de polder klonen met grachtengordel en al.
Eén plan sprong eruit door z´n absolute originaliteit en consistentie: de cirkelstad van Slag. Stel je voor: een straat met huizen aan twee kanten vormt een cirkel met een diameter van twee kilometer. Binnen de cirkel open weiland en erbuiten bos zodat de bewoners altijd aan de rand van de stad wonen waarbij ze kunnen kiezen tussen twee sferen: open land of bos. Leg de hele stad vol met die cirkels en maak over de punten waar ze elkaar raken telkens een trommelvormige hoogbouw, waarin alle andere functies van de stad plaats krijgen: winkels, voorzieningen, scholen, kantoren en bedrijven. Maar ook de gevangenis en de elektriciteitscentrale beslaan zo´n gebouw.
In en rond die trommels speelt zich het stedelijk leven af, een fantastische opgave voor architecten. Om vanuit je woning zo´n gemeenschapstrommel te bereiken stap je op een lopende band die in elke cirkel alleen maar continu hoeft rond te draaien. Fiets, auto en bus zijn daarmee overbodig geworden. Natuurlijk moeten ook de verschillende trommels met elkaar verbonden zijn. Per slot is er maar één stadhuis en één ziekenhuis. Men moet het station kunnen bereiken om over te stappen op de trein naar elders. Daartoe loopt door het bos, tussen de vele cirkels doorslingerend, een monorail die alle trommelgebouwen met elkaar verbindt. Voila het recept voor Almere, want waar kon je dit ooit beter uitvoeren dan hier.
Op de themadag ontspon zich een levendige discussie met de heer Slag: Kon dat echt wel allemaal zo? Hoe bereikten de boeren met hun landbouwwerktuigen de binnenkant van de cirkels? Hoe ging dat voor politie, brandweer en ambulance? Konden er wel 250.000 inwoners binnen het gebied? We rekenden uit dat je de halve tijd van de dag in de monorail zat of op die lopende banden stond , tenzij ze zo snel draaiden dat het weer gevaarlijk was. Maar op elke vraag had Johan Slag een antwoord. Hij was overtuigd van z´n zaak.
Toch was hij geen stedenbouwer, ook geen klokkenmaker. J.G. Slag uit Goor was voor zijn pensioen storingmonteur bij de Gasunie.
Het zou niet de eerste keer zijn dat een noviteit uit onverwachte hoek kwam, het gewapend beton is uitgevonden door een tuinman die er een bootje mee maakte. Slag was teleurgesteld over alle kritiek. Het kon er bij hem niet in dat Almere niet volgens zijn plan gemaakt zou worden. Hier was er de ruimte voor. In een laatste wanhoopspoging heeft hij nog een brief geschreven aan de koningin.
1. Zie ´katalogus voor themadag ALTERNATIEVE ALMEREPLANNEN´ uitgegeven door de RIJP in 1974 en hopelijk nog aanwezig in de bibliotheek van Rijkswaterstaat te Lelystad.
Niets hieruit mag gebruikt worden zonder schriftelijke toestemming vooraf van de auteur.
