Città Ideale? Ongewenst.
Almere ziet er bepaald niet uit als een in één keer geplande stad. Teun Koolhaas (1) zegt daarover: “Ik moet er niet aan denken! Zeker zoiets als de stad Brasilia die nu al verouderd is. Daar begint het echte centrum zich al te verplaatsen naar de spontaan gegroeide steden eromheen" (2).
In dit bericht gaat het om de cultuur waaruit Almere ontstaan is, het denkklimaat. Veel ontwerpers kwamen van de Delftse TH (3) waar ze de colleges hadden gevolgd van prof. Van den Broek: een echte socialist. "Bekijk de paviljoens van de wereldtentoonstelling in Brussel (4) maar eens" hield hij ons voor "Aan de architectuur kun je aflezen met wat voor regime je te maken hebt. De Russische dictatuur bouwt een monumentale rechthoek om met z´n spoetniks te pronken. De centralistische VS showen hun welvaart in een enorme onaantastbare ronde taart. En wat bouwt onze democratie? Een muurtje, een dijkje met een koe erop ." (5)
Ja, we hadden het niet op met grootse concepten. Brasilia? Een hele stad, bedacht in één geniale schets, door één creatieve geest. Zoiets kon alleen tot stand komen door de macht van een despoot, Kubistchek die er dan ook met een protserig monument vereerd wordt. Het is tegenwoordig een Unesco Wereldmonument van moderne architectuur, maar wij gruwden ervan.
Als student heb ik het voorrecht gehad Scharoun mee te maken in Berlijn, bekend expressionist van voor de oorlog en later architect van het´Schauspielhaus´, het concertgebouw van de Berliner Philharmoniker. Hij was oud, en alleen dankzij onze excursieleider prof. Bakema, die er werkelijk iedereen kende, wilde hij ons ontvangen. Een uur lang heeft hij gesproken, één lange vloeiende monoloog. Symmetrie en herhaling zal men in zijn werk niet aantreffen. Voor Scharoun was elke vorm van monumentaliteit besmet door het fascisme.
Toch was de ´città ideale´ in de loop van de geschiedenis vaak vanuit een uitgesproken sociale gedachte ontworpen. Neem bijvoorbeeld het zeshoekige model voor de tuinstad van Ebenezer Howard. Achteraf is Almere daar wel mee vergeleken. Met z´n centrale kern, omgeven door een zes subkernen heeft het iets met Howards model gemeen. Maar je moet wel fantasie hebben om de overeenkomst te herkennen: voor Almere is zo´n eenvoudig, regelmatig stadsmodel niet eens overwogen. De stad moest van ons reageren op iedere aanleiding, op elke plek weer anders zijn, openstaan voor denkbare ontwikkelingen in de toekomst. Een van de eerste zaken waar het Projektburo zich het hoofd over brak was de vraag hoe elke kern een eigen karakter zou kunnen krijgen, een "identiteit". Er moesten verschillen kunnen ontstaan, milieudifferentiatie, identiteit van de plek. In plaats van een gave hoofdvorm hadden wij liever "het muurtje, het dijkje met de koe erop".
Ook al was het mogelijk geweest, de ´città ideale´ was niet eens gewenst.
1. Teun Koolhaas — Bij het Projektburo Almere stedenbouwkundige voor ´Almere totaal´.
2. De nieuwe hoofdstad van Brazilië is geheel uitgevoerd naar het plan waarmee Costa een competitie won, een stad in de vorm van een vogel - BS.
3. (op volgorde van toetreding tot het PBA) Henk van Willigen, Brans Stassen, Teun Koolhaas, Isaac Salomons, Dirk Frieling, Thijs Gerretsen, Anita Lantermans, Jan Frans de Hartog, Henk de Boer.
4. Wereldtentoonstelling Brussel ca 1959.
5. Nederlandse paviljoen ontworpen door Gerrit Rietveld.
Niets hieruit mag gebruikt worden zonder schriftelijke toestemming vooraf van de auteur.
